Psychologia procesu, znana również jako Processwork, to nurt psychoterapii rozwijany od lat 70. XX wieku przez Arnolda Mindella. Podejście to zakłada, że emocje, sny, powtarzające się konflikty, nietypowe zachowania czy niektóre doświadczenia związane z ciałem mogą być ważnymi sygnałami procesu psychicznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na eliminowaniu trudności, psychologia procesu pomaga przyglądać się im, lepiej rozumieć ich znaczenie i odkrywać nowe możliwości reagowania.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest psychologia procesu, na czym polega praca terapeutyczna w tym nurcie, czym są proces pierwotny, proces wtórny i próg oraz jak wygląda praca z emocjami, snami, sygnałami z ciała i relacjami. Omawiamy również, dla kogo psychoterapia procesu może być pomocna i czego można spodziewać się podczas sesji.
Z tego artykułu dowiesz się:
- czym jest psychologia procesu i jakie są jej najważniejsze założenia;
- czym różnią się proces pierwotny i proces wtórny;
- czym jest „próg” (edge) w psychologii procesu i dlaczego pojawia się podczas zmiany;
- jak Processwork pracuje z emocjami, snami, ruchem i doświadczeniami z ciała;
- czym jest koncepcja śniącego ciała (dreambody);
- na czym polega zasada głębokiej demokracji;
- jak wygląda sesja z terapeutą psychologii procesu;
- z jakimi problemami i sytuacjami życiowymi można zgłosić się na terapię;
- czego można oczekiwać od psychoterapii procesu.
Czym jest psychologia procesu?
Psychologia procesu (Processwork) to podejście psychoterapeutyczne i rozwojowe stworzone przez Arnolda Mindella. Rozwijało się od lat 70. XX wieku, początkowo w związku z jego pracą nad snami i doświadczeniami cielesnymi.
Psychologia procesu czerpie między innymi z psychologii analitycznej Carla Gustava Junga, a jej rozwój obejmował również inspiracje filozofią taoistyczną i innymi sposobami rozumienia doświadczenia człowieka.
Jednym z podstawowych założeń tego nurtu jest przekonanie, że doświadczenie człowieka jest procesem, który nieustannie się zmienia. To, co pojawia się w naszej psychice, relacjach czy zachowaniu, może dostarczać informacji o tym, co aktualnie dzieje się w naszym życiu.
Dlatego psychoterapia w nurcie psychologii procesu nie musi polegać wyłącznie na szukaniu sposobu, aby pozbyć się nieprzyjemnego doświadczenia. Terapeuta pomaga klientowi je zauważyć, zbadać i sprawdzić, jakie znaczenie może mieć ono dla jego aktualnej sytuacji.
Nie oznacza to jednak, że każdy objaw lub trudność należy interpretować jako „ukrytą wiadomość”. W przypadku objawów fizycznych konieczna może być również konsultacja lekarska. Praca terapeutyczna może być uzupełnieniem, a nie zastępstwem diagnostyki i leczenia medycznego.
Proces pierwotny i proces wtórny – dwie strony doświadczenia
Jednym z ważnych pojęć w psychologii procesu są proces pierwotny i proces wtórny.
Czym jest proces pierwotny?
Proces pierwotny obejmuje to, z czym aktualnie się utożsamiamy i co postrzegamy jako część naszej codziennej tożsamości.
Możemy na przykład myśleć o sobie:
„Jestem osobą spokojną”.
„Lubię mieć wszystko pod kontrolą”.
„Zawsze staram się pomagać innym”.
Takie przekonania mogą być ważnym elementem naszego poczucia siebie.
Czym jest proces wtórny?
Proces wtórny obejmuje doświadczenia, cechy lub sposoby reagowania, które są mniej dostępne naszej świadomości albo z którymi nie chcemy się utożsamiać.
Może pojawić się na przykład wtedy, gdy osoba postrzegająca siebie jako bardzo spokojną doświadcza nagłego gniewu. Albo gdy ktoś, kto zawsze stara się być odpowiedzialny, zaczyna odczuwać silną potrzebę spontaniczności i odpoczynku.
W psychologii procesu takie doświadczenia nie są automatycznie traktowane jako problem, który trzeba wyeliminować. Mogą stać się przedmiotem uważnej eksploracji.
Czym jest próg (edge) w psychologii procesu?
Pomiędzy tym, z czym łatwo się utożsamiamy, a nowym lub mniej znanym doświadczeniem może pojawić się próg, określany w Processwork jako edge.
Próg można rozumieć jako granicę, przy której dotychczasowy sposób postrzegania siebie zaczyna się spotykać z czymś nowym.
Może towarzyszyć temu:
- niepewność;
- wstyd;
- lęk;
- poczucie dezorientacji;
- myśl „to nie jestem ja”;
- potrzeba powrotu do znanego sposobu działania.
Praca z progiem nie oznacza zmuszania człowieka do zmiany. Chodzi raczej o stworzenie warunków, w których można bezpiecznie przyjrzeć się temu, co pojawia się na granicy znanego i nieznanego.
Psychologia procesu a emocje
W psychologii procesu emocje są ważnym źródłem informacji o doświadczeniu człowieka.
Zamiast traktować złość, smutek, lęk czy frustrację wyłącznie jako stany, których należy się pozbyć, terapeuta może pomóc klientowi dokładniej przyjrzeć się temu, jak dana emocja się pojawia, jak jest odczuwana i w jakim kontekście występuje.
Przykładowo złość może wiązać się z potrzebą postawienia granicy, natomiast smutek może wskazywać na znaczenie utraty lub niezrealizowanej potrzeby. Nie oznacza to jednak, że każda emocja ma jedno uniwersalne znaczenie. Jej sens jest związany z indywidualnym doświadczeniem konkretnej osoby.
„Śniące ciało” – praca z doświadczeniami z ciała
Jedną z charakterystycznych koncepcji rozwijanych przez Arnolda Mindella jest śniące ciało (dreambody).
W tym ujęciu doświadczenia ze snów i doświadczenia cielesne mogą być ze sobą powiązane i stanowić różne sposoby przejawiania się procesu.
Podczas terapii można więc zwracać uwagę nie tylko na to, co klient mówi, ale również na:
- sposób oddychania;
- napięcie mięśni;
- spontaniczne ruchy;
- zmianę tonu głosu;
- odczucia w ciele;
- gesty;
- inne zauważalne sygnały pojawiające się podczas rozmowy.
Terapeuta może zaprosić klienta do dokładniejszego opisania danego doświadczenia albo do jego symbolicznego rozwinięcia.
Ważne: psychologia procesu nie powinna być traktowana jako metoda diagnozowania przyczyn objawów fizycznych. Nowe, silne lub niepokojące objawy wymagają odpowiedniej oceny medycznej.
Głęboka demokracja – dlaczego ważne jest słuchanie różnych części siebie?
Jednym z istotnych pojęć w psychologii procesu jest głęboka demokracja.
W uproszczeniu oznacza ona zaproszenie do zauważenia różnych głosów, perspektyw i doświadczeń obecnych w danej sytuacji.
Możemy na przykład doświadczać wewnętrznego konfliktu:
Jedna część mnie mówi: „Muszę odpocząć”.
Druga część odpowiada: „Nie mogę sobie na to pozwolić, bo powinienem być produktywny”.
Zamiast natychmiast rozstrzygać, która strona ma rację, psychologia procesu może zaproponować dokładniejsze poznanie obu perspektyw.
Taki sposób pracy może pomóc poszerzyć świadomość własnych potrzeb, możliwości i sposobów reagowania.
Jak wygląda terapia psychologii procesu?
Psychoterapia procesu ma charakter indywidualny i jest dostosowywana do doświadczenia konkretnej osoby. Nie każda sesja wygląda tak samo.
Terapeuta może między innymi zwracać uwagę na tak zwane sygnały procesu.
Śledzenie sygnałów
Sygnałem może być gest, zmiana pozycji ciała, sposób mówienia, mimika, ruch czy inne doświadczenie, które pojawia się spontanicznie.
Terapeuta może zaprosić klienta do zatrzymania się przy takim sygnale i sprawdzenia, co się stanie, jeśli poświęci mu więcej uwagi.
Amplifikacja
Amplifikacja oznacza wzmacnianie lub rozwijanie zauważonego doświadczenia.
Jeżeli podczas rozmowy ktoś zaczyna rytmicznie poruszać dłonią, terapeuta może zaproponować, aby świadomie powtórzył ten ruch i sprawdził, jakie skojarzenia, emocje lub znaczenia się pojawią.
Celem nie jest odgadywanie „ukrytej prawdy”, ale eksperymentowanie i poszerzanie świadomości.
Praca z różnymi kanałami doświadczenia
W Processwork doświadczenie może być eksplorowane za pomocą różnych kanałów, między innymi:
- wzroku;
- słuchu;
- ruchu;
- doznań cielesnych;
- relacji;
- wyobrażeń.
Dlatego rozmowa nie zawsze jest jedynym sposobem pracy. W zależności od sytuacji terapeuta może zaproponować np. ruch, rysunek, pracę z wyobrażeniem lub odgrywanie określonej perspektywy.
Praca z rolami
Przydatną techniką może być również przyjęcie perspektywy innej osoby lub elementu doświadczenia.
Klient może zostać zaproszony do odegrania na przykład:
- siebie w określonej sytuacji;
- drugiej osoby uczestniczącej w konflikcie;
- postaci ze snu;
- określonego aspektu własnego doświadczenia.
Takie ćwiczenie może pomóc spojrzeć na sytuację z innej perspektywy.
Z jakimi trudnościami można zgłosić się na psychologię procesu?
Psychologia procesu może być wykorzystywana w pracy nad różnymi doświadczeniami psychicznymi, relacyjnymi i życiowymi.
Może być rozważana między innymi w przypadku:
Kryzysów życiowych
Zmiana pracy, rozstanie, przeprowadzka, utrata ważnej relacji czy inne przełomowe wydarzenia mogą powodować poczucie zagubienia. Terapia może pomóc lepiej rozpoznać własne potrzeby i możliwości w nowej sytuacji.
Trudności w relacjach
Powtarzające się konflikty, trudności z komunikacją czy poczucie utknięcia w określonych wzorcach relacyjnych mogą stać się tematem pracy terapeutycznej.
Lęku i obniżonego nastroju
Psychoterapia może być formą wsparcia dla osób doświadczających lęku, obniżonego nastroju czy innych trudności psychicznych. Dobór odpowiedniej formy terapii powinien jednak uwzględniać indywidualną sytuację klienta i, jeśli jest to potrzebne, konsultację z lekarzem lub innym specjalistą.
Doświadczeń związanych z ciałem
Doświadczenia cielesne mogą być eksplorowane w terapii jako część całościowego doświadczenia człowieka. Nie oznacza to jednak, że psychoterapia zastępuje diagnostykę medyczną lub że każdy objaw fizyczny ma podłoże psychiczne.
Powtarzających się wzorców zachowania
Jeżeli ktoś zauważa, że regularnie reaguje w podobny sposób w określonych sytuacjach, praca terapeutyczna może pomóc przyjrzeć się temu schematowi i poszukać innych możliwości działania.
Dla kogo psychologia procesu może być odpowiednia?
Psychologia procesu może zainteresować osoby, które chcą lepiej rozumieć swoje emocje, zachowania, relacje i powtarzające się doświadczenia.
To podejście może być szczególnie interesujące dla osób, które:
- chcą lepiej poznać własne reakcje i potrzeby;
- przechodzą przez ważną zmianę życiową;
- doświadczają powtarzających się konfliktów;
- chcą pracować z emocjami i doświadczeniami z ciała;
- interesują się znaczeniem snów;
- mają poczucie, że dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestały być wystarczające;
- szukają psychoterapii, która uwzględnia nie tylko rozmowę, ale również doświadczenie cielesne, ruch, wyobraźnię i relacje.
Nie istnieje jednak jeden nurt psychoterapii odpowiedni dla wszystkich. Wybór terapeuty i metody warto omówić z wykwalifikowanym specjalistą, uwzględniając rodzaj trudności, cele terapii oraz własne potrzeby.
Psychologia procesu – czego można oczekiwać od terapii?
Psychologia procesu proponuje inne spojrzenie na trudne doświadczenia: zamiast automatycznie uznawać je za coś, co należy usunąć, można potraktować je jako okazję do uważnego poznania własnego doświadczenia.
Proces terapeutyczny może prowadzić do:
- większej świadomości emocji i potrzeb;
- lepszego rozumienia powtarzających się wzorców;
- odkrywania nowych sposobów reagowania;
- większej elastyczności w relacjach;
- lepszego kontaktu z własnym doświadczeniem;
- rozwijania nowych perspektyw na sytuacje życiowe.
Nie oznacza to, że każda trudność automatycznie prowadzi do rozwoju. W terapii ważne jest przede wszystkim stworzenie bezpiecznej przestrzeni, w której można przyjrzeć się temu, czego doświadcza dana osoba.
Podsumowanie
Psychologia procesu (Processwork) to nurt psychoterapii, który zwraca uwagę na zmieniające się doświadczenie człowieka i znaczenie sygnałów pojawiających się w psychice, ciele, snach, zachowaniu oraz relacjach.
Kluczowymi pojęciami tego podejścia są proces pierwotny, proces wtórny, próg, śniące ciało oraz głęboka demokracja. W praktyce terapeutycznej mogą być wykorzystywane między innymi praca z ruchem, sygnałami, emocjami, snami, rolami i różnymi kanałami doświadczenia.
Jeżeli interesuje Cię psychoterapia psychologii procesu, warto porozmawiać bezpośrednio z terapeutą o jego kwalifikacjach, sposobie pracy oraz o tym, czy ten nurt odpowiada Twoim potrzebom.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o psychologię procesu
Czym jest psychologia procesu?
Psychologia procesu, czyli Processwork, to nurt psychoterapii rozwijany przez Arnolda Mindella. Koncentruje się na uważnym badaniu doświadczeń człowieka, w tym emocji, snów, sygnałów z ciała, relacji i powtarzających się wzorców.
Na czym polega psychoterapia procesu?
Psychoterapia procesu polega na eksplorowaniu doświadczeń klienta i zwracaniu uwagi na pojawiające się sygnały. W zależności od potrzeb mogą być wykorzystywane rozmowa, praca z ruchem, ciałem, wyobraźnią, snem, rolami czy innymi kanałami doświadczenia.
Czym jest proces pierwotny i wtórny?
Proces pierwotny obejmuje to, z czym człowiek aktualnie się utożsamia. Proces wtórny odnosi się do doświadczeń, cech lub sposobów reagowania, które są mniej dostępne świadomości albo nie pasują do dotychczasowego obrazu siebie.
Czym jest „próg” w psychologii procesu?
Próg, czyli edge, to granica pomiędzy tym, co jest dla nas znane i łatwe do zaakceptowania, a nowym doświadczeniem. Może pojawić się między innymi wtedy, gdy zaczynamy odkrywać sposób reagowania, który nie pasuje do naszego dotychczasowego obrazu siebie.
Czy psychologia procesu pracuje ze snami?
Tak. Sny są jednym z obszarów zainteresowania Processwork. Mogą być eksplorowane poprzez obrazy, emocje, postaci i inne elementy pojawiające się we śnie.
Czy psychologia procesu pracuje z objawami z ciała?
Tak, doświadczenia cielesne mogą być przedmiotem pracy terapeutycznej. Psychologia procesu nie powinna jednak zastępować diagnostyki medycznej. Objawy fizyczne wymagające oceny lekarza należy skonsultować ze specjalistą.
Czy psychologia procesu jest psychoterapią?
Psychologia procesu jest nurtem rozwijanym w obszarze psychoterapii i pracy rozwojowej. Wybierając terapeutę, warto sprawdzić jego wykształcenie, kwalifikacje, doświadczenie oraz sposób prowadzenia terapii.
Czy psychologia procesu pomaga w depresji i zaburzeniach lękowych?
Psychoterapia może stanowić formę wsparcia osób doświadczających depresji lub lęku, jednak odpowiednia forma pomocy zależy od indywidualnej sytuacji. Przy nasilonych lub niepokojących objawach warto skonsultować się również z lekarzem lub innym odpowiednim specjalistą.
Czy psychologia procesu jest odpowiednia dla każdego?
Nie ma jednego nurtu psychoterapii odpowiedniego dla wszystkich. O tym, czy psychologia procesu będzie właściwą formą pracy, najlepiej porozmawiać podczas konsultacji z wykwalifikowanym terapeutą.
Poznaj naszą terapeutkę: Iwonę Tołbińską
W gabinecie Jasna Psychoterapia proces Twojego rozwoju i zdrowienia może wspierać Iwona Tołbińska: psychoterapeutka, dla której terapia w nurcie procesu jest przede wszystkim życiową pasją. Terapeutka Iwona wierzy, że zrozumienie samego siebie i
odnalezienie własnego, niepowtarzalnego potencjału to najprostsza droga do osobistego szczęścia i sukcesu. W swojej pracy kieruje się głębokim szacunkiem dla unikalności każdej osoby, traktując trudności, z którymi przychodzą pacjenci jako
punkt wyjścia na drodze ku samorealizacji.
Doświadczenie i kompetencje
Iwona Tołbińska od 20 lat intensywnie studiuje psychologię i zajmuje się rozwojem wewnętrznym. Jest absolwentką Studium Psychologii Procesu, które spełnia restrykcyjne standardy Polskiej Rady Psychoterapii oraz międzynarodowej
organizacji IAPOP.
W swojej praktyce Terapeutka stosuje:
- podążanie za procesem: Wspólne odkrywanie rozwiązań i nowych możliwości, które często ukryte są w aktualnych trudnościach;
- ideę „głębokiej demokracji”: Przekonanie, że każde doświadczenie zarówno to przyjemne, jak i to bolesne, jest ważne i niesie ze sobą istotną informację;
- pracę z ciałem, głosem i oddechem: Terapeutka pomaga pacjentom odczytywać sygnały płynące z fizycznych symptomów i traum.
Bibliografia
Gernigon, C., Den Hartigh, R. J. R., Vallacher, R. R., & van Geert, P. L. C. (2023). How the Complexity of Psychological Processes Reframes the Issue of Reproducibility in Psychological Science. Perspectives on Psychological Science.
Mulligan, J. (2018). Process Oriented Psychology: Advanced Practices for Dispute Resolution. Journal of Mediation and Applied Conflict Analysis, 5(1).
Mindell, A. (2001). Working with the Dreaming Body. Lao Tse Press. Sedláková, B., Dominik, T., & Kolařík, M. (2020). Process-oriented approach to working with body symptoms. International Body Psychotherapy Journal, 19(2), 43–55.
Vallacher, R. R., Van Geert, P., & Nowak, A. (2015). The Intrinsic Dynamics of Psychological Process. Current Directions in Psychological Science, 24(1), 58–64.